brief
pl   -   en

Brief

To magazyn w formie newslettera, w którym co tydzień dajemy Ci ważne informacje ze świata

Naciskając „Zapisz się”, wyrażam zgodę na przesyłanie newslettera Brief przez Outriders Sp. not-for-profit Sp. z o.o. i akceptuję regulamin.

Dołącz do ponad 15 tys. czytelników, a w każdy piątek o godz. 8 znajdziesz w swojej skrzynce e-mailowej podsumowanie minionego tygodnia. W magazynie informujemy o ważnych wydarzenia społecznych, politycznych, gospodarczych, naukowych z całego świata. To nie zbiór linków jak typowy newsletter. To magazyn ze specjalnie wyselekcjonowanymi informacjami. Podany w nieszablonowej, czytelnej i ciekawej formie. Dodatkowo otrzymasz odnośniki do źródeł, abyś sama mogła/sam mógł dowiedzieć się jeszcze więcej i poznać kontekst opisywanych wydarzeń. Magazynu możesz też słuchać w formie podcastu.

Czytam newsletter @outrid3rs.brief, który przyszedł do mnie w piątek. jedyny newsletter, który otwieram nawet z kilkudniowym opóźnieniem :)

Julia, Wrocław

Brief to świetna sprawa. Czuje, że stanie się moją obowiązkową lekturą w piątkowe poranki. Obowiązkową i przyjemną.

Sebastian, Pabianice

Archiwum briefa

Estonia, Hongkong, Singapur, Polska, Finlandia, Wielka Brytania, USA, Chiny, Azja, Europa

Najbardziej efektywny system edukacji

Z badań Programme for International Student Assessment (PISA), przeprowadzonych przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), wynika, że najbardziej efektywny system nauczania jest w Finlandii. Dzieci rozpoczynają tam edukację szkolną w wieku 7 lat, nie są obciążone dużą liczbą zadań domowych, nie mają stresujących egzaminów, poświęcają mniej godzin na naukę w porównaniu z uczniami z innych krajów i osiągają stosunkowo lepsze wyniki. W badaniu najlepsze wyniki osiągnęli uczniowie z Singapuru i Hongkongu, jednak oni poświęcają więcej czasu na naukę w szkole i w domu. 

W badaniu 15-latków w trzech dziedzinach: matematyki, rozumowania w naukach przyrodniczych oraz czytania i interpretacji, wysoko uplasowali się również uczniowie z Chin oraz Estonii. Uczniowie z Polski uzyskali wyniki zdecydowanie powyżej średniej OECD. Jedna piąta 15-latków ze Stanów Zjednoczonych osiągnęła w teście czytania niższy wynik, niż jest oczekiwany od 10-latków. 13,5% amerykańskich i 11,5% brytyjskich 15-latków potrafi rozróżnić fakty od opinii podczas próby interpretacji tekstu. Średnia OECD wynosi 9%. 

Przebadano 600 tys. uczniów z 79 krajów. W badaniu dobrego samopoczucia ok. dwie trzecie z nich stwierdziło, że jest zadowolonych ze swojego życia (5 pkt. proc. mniej niż w ostatnim badaniu w 2015 r.). W Wielkiej Brytanii ponad połowa uczniów regularnie odczuwa smutek. Prawie jedna czwarta badanych z całego świata przyznała, że jest obiektem zastraszania co najmniej kilka razy w miesiącu.

Chile, Jemen, Wielka Brytania, Ameryka Południowa, Azja, Europa

Zarobki i sytuacja osób niepełnosprawnych

Osoby niepełnosprawne zarabiają w Wielkiej Brytanii o 12,2% mniej od osób zdrowych. Według danych Office for National Statistics (ONS) mediana płac dla pracowników niepełnosprawnych wyniosła w 2018 r. 10,63 funta szterlinga za godzinę, w porównaniu z 12,11 funta szterlinga za godzinę dla osób bez orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Najmniej zarabiały osoby z chorobami i zaburzeniami psychicznymi: depresją, stanami lękowymi, zaburzeniami na tle nerwowym, padaczką lub trudnościami w nauce (średnio 9,82 funta szterlinga za godzinę). Osoby z niepełnosprawnością fizyczną zarabiały średnio 10,90 funta szterlinga za godzinę, a osoby z niepełnosprawnościami takimi jak choroba nowotworowa, HIV i stwardnienie rozsiane otrzymywały średnio 11,18 funta szterlinga za godzinę pracy.

Tysiące Chilijczyków o różnym stopniu niepełnosprawności wzięło udział w marszach protestacyjnych w Santiago oraz w co najmniej 20 innych miastach w Chile przeciwko fatalnym warunkom opieki finansowej i medycznej. Protestujący przygotowali listę 12 postulatów, których realizacja podniosłaby poziom życia osób niepełnosprawnych. Postulaty dotyczą konstytucyjnego uznania osób niepełnosprawnych, języka migowego i kultury osób niesłyszących oraz utworzenia ministerstwa ds. osób niepełnosprawnych. Według National Disability Study ponad 2,8 mln Chilijczyków jest dotkniętych niepełnosprawnością.

Amnesty International twierdzi, że ponad 4 mln osób niepełnosprawnych w Jemenie nie ma dostępu do podstawowej opieki zdrowotnej i edukacji oraz, że są one szczególnie narażone na gorsze warunki życia z powodu wojny między rebeliantami Huti a uznanym przez ONZ rządem, wspieranym przez koalicję arabską.

Włochy, USA, Chiny, Azja, Ameryka Północna, Europa

Twarz człowieka

Twarz człowieka ewoluowała w wyniku samoudomowienia, ponieważ nasi przodkowie wybierali partnerów o mniej agresywnych, bardziej przyjaznych typach osobowości twierdzą naukowcy z Uniwersytetu w Mediolanie oraz Europejskiego Instytutu Onkologii. Według badaczy gen BAZ1B, związany z kształtem twarzy i osobowością, mógł być faworyzowany przez ludzi, w wyniku czego twarz człowieka jest nieduża i smukła. Gen BAZ1B jest obecny również u osób z zespołem Williamsa-Beurena, które mają charakterystyczne rysy twarzy, m.in. mniejsze nosy i podbródki oraz szerokie usta z pełnymi wargami. 

W Regionie Autonomicznym Sinkiang-Ujgur władze chińskie pobierają próbki krwi od przedstawicieli mniejszości etnicznej Ujgurów, aby na podstawie uzyskanego DNA odtwarzać obrazy twarzy badanych osób. To tzw. fenotypowanie DNA. Naukowcy używają go do analizy genów pod kątem koloru skóry i oczu oraz pochodzenia. Technologia ta jest rozwijana również m.in. w Stanach Zjednoczonych i może pozwolić na precyzyjniejsze wskazywanie w śledztwach osób podejrzanych. Chiński rząd korzysta ze zdjęć powstałych na podstawie próbek DNA w masowych systemach nadzoru i rozpoznawania twarzy, zwiększając kontrolę nad społeczeństwem przez poprawę zdolności do śledzenia dysydentów, protestujących i przestępców. Chiny mają największą na świecie bazę danych DNA z ponad 80 mln profili.

Również w Chinach zaczął obowiązywać przepis o skanowaniu twarzy klientów występujących o nowy numer telefonu komórkowego. Sztuczna inteligencja oraz inne technologie rozpoznają twarze klientów kupujących karty SIM i dopasowują je do dokumentów tożsamości. Chińscy operatorzy telekomunikacyjni muszą teraz korzystać z technologii rozpoznawania twarzy i innych środków w celu weryfikacji tożsamości klientów. Trzej najwięksi chińscy operatorzy to państwowe spółki China Telecom, China Unicom i China Mobile.

Haiti, Demokratyczna Republika Konga, Brunei, Sudan Południowy, Demokratyczna Republika Konga, Sudan, Indie, Afganistan, Afryka, Ameryka Centralna, Syria, Wenezuela, Tajwan, Chiny, Ameryka Południowa, Azja, Somalia

Stosowanie praw obywatelskich i pomoc humanitarna

Z raportu organizacji Civicus wynika, że jedynie Tajwan można uważać za „otwarte” terytorium w kwestii przestrzegania praw obywatelskich w Azji, a regres w tym aspekcie zaobserwowano zwłaszcza w Indiach i Brunei. W Indiach za niepokojące uznano anulowanie autonomii Kaszmiru oraz ataki, w tym również śmiertelne, na dziennikarzy i aktywistów. W Brunei wprowadzono karę śmierci m.in. za obrazę proroka Mahometa, gwałt, cudzołóstwo, sodomię i rozbój. Obowiązuje również publiczna chłosta za wykonanie zabiegu aborcji i amputacja ręki za kradzież. Cenzura jest najczęstszym sposobem naruszenia przestrzeni obywatelskiej w Azji (występuje w 20 krajach, szczególnie silnie wykorzystywana jest w Chinach). „Odsetek osób mieszkających w krajach azjatyckich w zamkniętej, represjonowanej lub ograniczonej przestrzeni obywatelskiej wynosi obecnie 95%” – podsumował Josef Benedict z Civicus. 

Rosnąca liczba brutalnych konfliktów (z 36 w 2018 r. do 41 w 2019 r.) w połączeniu z efektami kryzysu klimatycznego sprawiają, że warunki życia milionów najbiedniejszych ludzi na świecie są coraz trudniejsze – alarmuje Organizacja Narodów Zjednoczonych. Ponad 12 tys. dzieci zostało zabitych lub okaleczonych podczas konfliktów w ciągu ostatniego roku. W 2018 r. odnotowano ​​226 ataków na pracowników pomocy humanitarnej (najwięcej od 2013 r.). Zginęło w nich 131 osób. ONZ szacuje, że w 2020 r. 168 mln osób będzie potrzebować pomocy humanitarnej (1 na 45 mieszkańców Ziemi), co jest najwyższym wynikiem od dziesięcioleci. 

Środki finansowe od darczyńców w wysokości 28,8 mld dol. umożliwią ONZ i jej partnerom dotarcie z pomocą do 109 mln z najbardziej potrzebujących osób do 2020 r. Organizacja przewiduje, że liczba potrzebujących może wzrosnąć do 200 mln do 2022 r., jeżeli nie zostaną podjęte skuteczniejsze działania związane z konfliktami i kryzysem klimatycznym. Największe kryzysy humanitarne występują w Jemenie (24 mln potrzebujących) oraz w Syrii (kryzys uchodźczy), a także w Demokratycznej Republice Konga, Somalii, Sudanie Południowym, Sudanie, Afganistanie, Wenezueli, Haiti i regionie Sahelu.

Niemcy, USA, Ameryka Północna, Europa

„Egzystencjalny” i wielki słownik łaciny

Egzystencjalny – to słowo roku 2019 według Dictionary.com, które sygnalizuje obawy ludzkości o skutki zmian klimatu, przemoc z użyciem broni, masowe strzelaniny i zagrożenie dla demokracji na świecie. „Oddaje poczucie walki o przetrwanie – dosłownie i w przenośni – naszej planety, naszych bliskich, naszego sposobu życia – napisali autorzy plebiscytu, którzy brali również pod uwagę takie słowa jak wir polarny, terroryzm stochastyczny i oczyszczenie.

Pokolenia naukowców z Bawarskiej Akademii Nauk od ostatniej dekady XIX w. pracują nad słownikiem języka łacińskiego. Obecnie Thesaurus Linguae Latinae (T.L.L.) kończy się na hasłach na literze „R” (brakuje haseł na litery „N” i „Q”) i ma być gotowy w 2050 r. Składa się z 18 wielkich tomów. Słowa ułożone są chronologicznie i podane w kontekście: pochodzą z wierszy, prozy, przepisów, tekstów medycznych, rachunków, nieobyczajnych żartów, graffiti, napisów i wszystkiego, co przetrwało ostatnie 2 tys. lat. To zbiorowa praca prawie 400 uczonych. Eduard Wölfflin, pomysłodawca słownika, uważał, że T.L.L. ma podawać „biografie” słów, a nie ich definicje.

Łacina przez ponad tysiąc lat była podstawowym językiem literackim w Europie, jest więc „kluczem do znacznej części ludzkiej historii” mówi Michael Hillen, dyrektor projektu a umiejętność rozumienia każdego słowa jest ważna nie tylko podczas czytania klasycznej literatury, ale także dla zrozumienia języka i historii. W Stanach Zjednoczonych nauka łaciny przestała być popularna w latach 70. XX. Według Amerykańskiej Rady ds. Nauczania Języków Obcych (ACTFL) obecnie łacińskiego uczy się ok. 210 tys. uczniów szkół publicznych (to nieco mniej niż uczy się języka chińskiego).

USA, Ameryka Północna

Na podbój kosmosu

Kolonizacja Marsa wymaga stworzenia warunków do oddychania tlenem na powierzchni planety, np. dzięki rozwiązaniom stosowanym na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Trzeba również wydobyć wodę zamrożoną na powierzchni Marsa oraz stosować sztuczne światło słoneczne i środki uzdatniające glebę na potrzeby uprawy roślin. Odpowiednie bazy będą musiały zatrzymać promieniowanie jonizujące i stworzyć środowisko grawitacyjne podobne do tego na Ziemi. Potrzebne są kombinezony, które będą zapobiegać zwyrodnieniu mięśni, ograniczą wpływ promieniowania i obciążenia ciał astronomów w kontakcie z mniejszą siłą grawitacji. NASA zaplanowała budżet w wysokości 22,6 mld dol. na 2020 r., w tym 6,3 mld dol. na eksplorację kosmosu (546,5 mln dol. na program eksploracji Marsa).

W 2020 r. NASA wyśle w podróż dookoła Księżyca dwa fantomy kobiecych torsów, aby zbadać wpływ promieniowania kosmicznego na astronautów. Helga i Zohar są wykonane z plastiku, który przypomina tkankę ludzką ma m.in. różną gęstość kości, tkankę miękką i inne narządy – i posiadają po 5600 czujników każda. Zohar będzie mieć na sobie specjalną kamizelkę o nazwie StemRad, wykonaną z polietylenu o wysokiej gęstości i chroniącą przed skutkami promieniowania. Misja jest częścią przygotowań NASA do lądowania człowieka na Księżycu w 2024 r.

Na Tytanie, księżycu Saturna, zamiast deszczu pada deszcz ciekłych węglowodorów, które pachną jak benzyna, zamiast śniegu pada sadza, wiatry niosą azot i pod powierzchnią księżyca znajduje się ocean amoniaku. Tytan jest jedynym oprócz Ziemi miejscem we wszechświecie, o którym wiadomo, że na jego powierzchni gromadzi się w zbiornikach [jeziorach] ciecz [metan]. Naukowcy – dzięki misji sondy Cassini i odłączonego od niej próbnika Huygens, który wylądował na powierzchni księżyca Saturna stworzyli pierwszą mapę geologiczną Tytana. Pokazuje ona morza, jeziora, wydmy, kratery, równiny, pofalowane wzgórza i kanały przecinane przez deszcz i rzeki. W 2026 r. ruszy w kierunku Tytana misja NASA o nazwie Dragonfly: dron o konstrukcji wiropłata (osiem wirników) będzie badał sprzyjające życiu miejsca na Tytanie oraz procesy chemiczne wskazujące na możliwy rozwój prostych form życia.

Luksemburg, Belgia, Niemcy, Holandia, Francja, Wielka Brytania, Afryka, USA, Ameryka Południowa, Australia i Oceania, Azja, Ameryka Północna, Europa

Rekordowy wzrost temperatur na Ziemi

Według naukowców ze Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO) lata 20102019 będą prawdopodobnie najcieplejszą dekadą od początku pomiarów w 1850 r. Dane opublikowane przez WMO wskazują, że rok 2019 będzie drugim lub trzecim najcieplejszym od rozpoczęcia pomiarów, a lata 2015–2019 będą najcieplejszym okresem pięcioletnim. Średnia globalna temperatura od stycznia do października 2019 r. była o 1,1°C wyższa od tzw. poziomu wyjściowego z 1850 r. Wzrost temperatur był szczególnie odczuwalny w Ameryce Południowej, Europie (krajowe rekordy temperatur odnotowano we Francji, w Niemczech, Holandii, Belgii, Luksemburgu i Wielkiej Brytanii), Afryce, Azji i Oceanii, chłodniej było natomiast w wielu regionach Ameryki Północnej.

WMO twierdzi, że globalne ocieplenie jest spowodowane emisją gazów cieplarnianych, wynikającą z działalności człowieka (emisja spalin samochodowych, wycinanie lasów i spalanie węgla do produkcji energii). W 2018 r. stężenia dwutlenku węgla, metanu i podtlenku azotu w atmosferze osiągnęły rekordowy poziom. Większość ciepła z emisji gazów cieplarnianych trafia do oceanów, co powoduje rosnące zakwaszenie wód morskich oraz coraz częstsze morskie fale gorąca.

Według wyników najnowszych badań, podczas których przeanalizowano 56 mln urodzeń w Stanach Zjednoczonych, upały zwiększają ryzyko wczesnego porodu, co z kolei wiąże się z gorszym stanem zdrowia i słabszym rozwojem dzieci. W wyniku upałów w USA w latach 1969–1988 ok. 25 tys. dzieci rocznie urodziło się do dwóch tygodni przed terminem. Liczba urodzeń wzrastała o 5% w dniach, gdy temperatura przekraczała 32°C, ale dostęp do klimatyzacji w 75% łagodził wpływ wysokiej temperatury. Naukowcy przewidują, że jeszcze w pierwszej połowie XXI w., każdego roku ponad 90 mln Amerykanów będzie narażonych na 30 lub więcej dni z temperaturą powyżej 40,5°C (obecnie jest to 900 tys. osób).

Finlandia, USA, Ameryka Północna, Europa

Jak nauczyć plastik chodzić?

Naukowcy z Tampere University, stosując metodę sterowania wiązką światła, nauczyli chodzić elementy tworzyw sztucznych. To pierwszy przypadek, gdy obiekt nieożywiony porusza się w ten sposób bez korzystania z oprogramowania komputerowego. Zaawansowane polimery poruszają się z prędkością ok. 1 mm/s (prędkość ślimaka ogrodowego), przy użyciu reagującej na ciepło warstwy barwnika, która przekształca energię w ruch mechaniczny. Oprócz poruszania się elementy plastikowe potrafią rozpoznać i różnie reagować na zmienne długości fali światła, co może znaleźć zastosowanie w dziedzinie miękkiej robotyki.

Ludzie są prawdopodobnie znacznie bardziej narażeni na niebezpieczną substancję chemiczną o nazwie bisfenol A (BPA), znajdujący się m.in. w tworzywach sztucznych oraz w produktach przechowywanych w puszkach i pojemnikach, niż dotychczas sądzono. BPA zaburza pracę hormonów, istotnych dla wielu funkcji organizmu, i ma wpływ m.in. na powstawanie otyłości. Naukowcy zastosowali nową metodę analizy moczu u 29 kobiet, będących w drugim trymestrze ciąży (analiza metabolitów BPA, czyli związków powstających podczas przechodzenia tej substancji przez ludzkie ciało), i stwierdzili, że poziom narażenia na kontakt z BPA był u nich średnio 44 razy wyższy niż w przypadku tradycyjnej metody badań.

Naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego opracowali metodę liczenia mikrocząsteczek plastiku, które mają wielkość mniejszą niż 333 mikrometry (jedna trzecia milimetra). Dzięki pobraniu próbek salpidów i wody morskiej z powierzchni oceanu wzdłuż wybrzeży Kalifornii udało się znaleźć mikrocząsteczki o grubości 10 mikrometrów (kartka papieru ma grubość 100 mikrometrów). Dzięki temu badacze oszacowali, że w oceanach może być prawie milion mikrocząsteczek plastiku więcej, niż dotychczas uważano.

Szwecja, Rosja, USA, Azja, Ameryka Północna, Europa

Ewolucja psów

Naukowcy z Centrum Paleogenetyki w Sztokholmie badają świetnie zachowane w syberyjskim lodzie zwłoki dwumiesięcznego szczeniaka sprzed 18 tys. lat, znalezione na północny wschód od Jakucka. Dotychczasowa analiza materiału DNA nie rozstrzygnęła, czy jest to szczenię gatunku wilka z późnej epoki lodowcowej, szczenię współczesnego wilka czy współczesnego, udomowionego psa. Dogor – tak został nazwany – może być także wspólnym przodkiem psów i wilków.

Naukowcy zbadali szczątki setek psów arktycznych sprzed tysiąca lat, a także DNA ponad 900 psów i wilków, które żyły w Arktyce w ciągu ostatnich 4,5 tys. lat. Według badaczy przodkowie Inuitów w Ameryce Płn. zabrali ze sobą psy z Alaski i Syberii, co pomogło im dotrzeć do Arktyki. Używali własnych psów do podróżowania zaprzęgami oraz podczas polowań i nie chcieli korzystać z lokalnej populacji tych zwierząt, która z czasem prawie całkowicie zanikła. Obecne psy pracujące, zamieszkujące Grenlandię (pies grenlandzki), pochodzą głównie od osobników zabranych do Arktyki przez Inuitów. 

Część naukowców uważa, że sukces ewolucyjny psów polega m.in. na wyjątkowej zdolności do okazywania i odbierania uczucia miłości od innych gatunków. Psy mają „nienormalną gotowość do tworzenia silnych więzi emocjonalnych z prawie wszystkim, co stanie im na drodze”, twierdzi dr Clive Wynne z Uniwersytetu Stanu Arizona. W momencie, gdy słyszą głos właściciela, uaktywnia się w ich mózgu ten sam obszar, co w mózgu człowieka, gdy kogoś lub coś lubimy. Badacze zidentyfikowali u psów geny, które u ludzi związane są z zespołem Williamsa-Beurena, rzadkim zaburzeniem genetycznym. Jednym z wielu jego objawów jest bezkrytyczna życzliwość.

Wielka Brytania, USA, Ameryka Północna, Europa

Zdrowie psychiczne mężczyzn

Samobójstwo jest drugą najczęstszą przyczyną śmierci mężczyzn w wieku 15–24 lata w Stanach Zjednoczonych. Amerykanie odbierają sobie życie 3,5 raza częściej niż Amerykanki. Wskaźnik samobójstw jest jeszcze wyższy wśród mężczyzn ze środowisk LGBTQ oraz weteranów wojennych. Na świecie ofiar samobójstw jest więcej niż ofiar wojen i brutalnych przestępstw łącznie. Firmy jednak niechętnie podejmują działania charytatywne związane z pomocą osobom potrzebującym wsparcia psychicznego, ponieważ łatwiej jest mówić o inwestowaniu w edukację dzieci lub ratowanie środowiska niż o depresji i samobójstwach. Ponadto trudno jest ustalić, jak inwestować, aby uzyskać największy wpływ na poprawę stanu zdrowia psychicznego społeczeństwa, a następnie – jak zmierzyć skutki podjętych działań.

Według najnowszych badań 48% brytyjskich pracowników w wieku 18–30 lat i 35% powyżej 30. r.ż. zgłosiło myśli lub uczucia samobójcze. Zarazem 45% osób w wieku 18–30 lat przyznało, że powstrzymuje się przed poruszaniem kwestii związanych ze swoim zdrowiem psychicznym w miejscu pracy, w porównaniu z 22% starszych pracowników. Młodsi odczuwają także większą presję w życiu niż starsi koledzy. Badanie, w którym wzięło udział prawie 4 tys. osób, podkreśla również zalety pracy w kulturze wspierającej i otwartej: 41% osób zatrudnionych w takich środowiskach ma problemy ze zdrowiem psychicznym, w porównaniu z 65% w środowiskach, w których pracownicy mniej się wspierają.

Według psychoterapetów, dyrektorów szkół i rodziców aktywizm, związany z przeciwdziałaniem zmianom klimatu, zmniejsza objawy złego stanu zdrowia psychicznego wśród młodych ludzi, którzy cierpią na lęk ekologiczny. Młodzież, dzięki angażowaniu się w działania na rzecz środowiska naturalnego, przeciwdziała uczuciu niepokoju, samotności, bezsilności i rezygnacji oraz widzi korzyści ze spotykania ludzi myślących podobnie, co przekłada się na lepsze samopoczucie.

USA, Chiny, Azja, Ameryka Północna, Europa

Walka z fake newsami

W wiadomości, będące fake newsami, klikają najczęściej osoby w wieku powyżej 65 lat, które mogą być szczególnie podatne na manipulację – wynika z najnowszych badań. Natomiast dwie trzecie uczniów szkół średnich nie jest w stanie odróżnić sponsorowanych treści od tzw. stories użytkowników. Badanie zostało przeprowadzone wśród prawie 3,5 tys. uczniów szkół średnich przez Stanford History Education Group. Zdaniem badaczy, weryfikując informacje, warto zadawać pytania, kto jest za nie odpowiedzialny, jaka jest motywacja autorów, jakie są dowody i co mówią inne źródła. Warto również informować, czym są fake newsy i nie zawstydzać tych, którzy zostali zmanipulowani.

Chiny będą karać za tworzenie, rozpowszechnianie i publikację fake newsów powstałych za pomocą sztucznej inteligencji, głębokiego uczenia maszynowego i technologii wirtualnej. Według nowych zasad filmy i ścieżki dźwiękowe będą opatrzone etykietami ostrzegawczymi. Ustawodawca szczególnie podkreślił niebezpieczeństwo związane z techniką deepfake.

W internecie istnieje 350 mln zarejestrowanych nazw domen. Eksperci twierdzą, że nie można policzyć, ile jest fałszywych witryn, które zamieszczają wiadomości od innych wydawców. To często skopiowane artykuły z ewentualnymi małymi zmianami. Jednocześnie właściciele fałszywych witryn zarabiają ok. 100 tys. dol. miesięcznie z każdej witryny dzięki wyświetlanym reklamom. Miejsce pod nie sprzedają m.in. największe firmy technologiczne: Google, Facebook czy Amazon. Duży ruch na tego typu witrynach jest generowany przez boty.

Europejski Urząd Policji (Europol) przyczynił się do usunięcia ponad 5 tys. kont IS z platformy Telegram, podczas akcji trwającej w dniach 22-23 listopada 2019 r., co na pewien czas osłabiło zdolności propagandowe tej organizacji terrorystycznej. Usunięte konta były często powiązane z agencją prasową Nashir News Agency, mającą związki z IS.

Senegal, Walia, Gwatemala, Gwatemala, Afryka, USA, Ameryka Centralna, Peru, Ameryka Południowa, Ameryka Północna, Europa

Jak zapobiegać degradacji Ziemi?

Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) ostrzega, że niewłaściwe użytkowanie gruntów powoduje degradację i pustynnienie ziemi. Rolnictwo jest w 75% odpowiedzialne za wylesianie lasów tropikalnych i w 70% – za zużycie wody słodkiej. Społeczności szukają zrównoważonych sposobów produkcji żywności. W lesie deszczowym w północnej Gwatemali mieszkańcy korzystają z systemu koncesji gruntów państwowych, jednocześnie chroniąc tamtejsze lasy. Spadły wskaźniki ubóstwa, emigracji do USA i wylesiania. Rolnicy w Walii stosują zrównoważone metody rolnicze, aby zmniejszyć niekorzystne efekty hodowli krów. W Senegalu rozwija się projekt Wielki Zielony Mur, mający na celu stworzenie korzystnych warunków rolniczych (więcej wilgoci i deszczu) dzięki sadzeniu drzew.

Sygnatariusze Międzynarodowego traktatu o zasobach genetycznych roślin dla wyżywienia i rolnictwa (IT PGRFA), który ma chronić globalny łańcuch dostaw, nie potrafią porozumieć się w kwestii wymiany nasion oraz dostępu do ich sekwencji genetycznej. Obecnie dziewięć z 6 tys. gatunków roślin, uprawianych przez ludzi w celach żywnościowych, stanowi 66% całkowitej produkcji roślinnej. Jednocześnie zanika prawie jedna czwarta z 4 tys. gatunków dzikich roślin jadalnych, które mogą być bogatsze w składniki odżywcze niż ich uprawiane odpowiedniki. Zarazem naukowcy twierdzą, że zmiany klimatu utrudniają produkcję nasion, a urbanizacja, zanieczyszczenie środowiska i rolnictwo przemysłowe powodują spadek różnorodności biologicznej.

Agro-park ziemniaków w Cuzco ma powierzchnię 90 km kw. i jest położony na wysokościach od 3400 do 4900 m n.p.m. Naukowcy identyfikują tam geny 1367 odmian ziemniaków, które mogłyby pomóc przetrwać temu gatunkowi coraz częstsze i intensywniejsze susze, powodzie i mrozy związane ze zmianami klimatycznymi. Natomiast w Limie istnieje Międzynarodowe Centrum Ziemniaka, gdzie rośnie ponad 4600 odmian ziemniaków i znajduje się największy na świecie bank genów tej rośliny.

Rumunia, Słowacja, Austria, Czechy, Ukraina, Europa

Zanieczyszczone Morze Czarne

Organizacje proekologiczne przekonują właścicieli supermarketów w Wielkiej Brytanii do zainstalowania dystrybutorów wody. Sprzedaż wody w plastikowych butelkach wzrosła w tym kraju w 2018 r. do ponad 1 mld sztuk. Z danych Agencji Badań Środowiskowych (EIA) i Greenpeace wynika, że sprzedaż plastikowych butelek wzrosła o 8,2% w sześciu czołowych sieciach, które podają dane rok po roku. Żadna z 10 największych sieci nie ma zamontowanych dystrybutorów we wszystkich swoich sklepach.

Brytyjscy ekolodzy chcą podwyższenia ceny plastikowych toreb, tzw. bags for life, a nawet wprowadzenia całkowitego zakazu ich sprzedaży. Gospodarstwa domowe kupują obecnie średnio 54 takie torby rocznie. Bags for life to mocne, plastikowe torby na zakupy, które można tanio kupić w supermarkecie i używać wiele razy, a następnie wymienić, gdy się zepsują. Zawierają one znacznie więcej plastiku i są poddawane recyklingowi. W 2018 r. ilość plastiku, wprowadzonego na rynek przez brytyjskie supermarkety, osiągnęła 903 tys. ton, w porównaniu do 886 tys. ton w 2017 r., jak wynika z danych dostarczonych przez 10 największych sprzedawców detalicznych w Wielkiej Brytanii.

Z badań naukowców wynika, że Morze Czarne jest najbardziej zanieczyszczonym morzem w Europie oraz wysypiskiem odpadów rolniczych i przemysłowych z południowo-wschodniej Europy. Ilość odpadów morskich jest prawie dwa razy większa niż w Morzu Śródziemnym. Niektóre obszary Morza Czarnego traktowano jako strefy śmierci – pozbawione życia morskiego. Wzrasta zanieczyszczenie rzek (Dniepr, Dniestr) nawozami sztucznymi z pól uprawnych i ściekami. Próbki dna morskiego zawierają cząstki mikroplastiku. Woda zanieczyszczona jest również pozostałościami z farmaceutyków, zwłaszcza antybiotyków, dzięki czemu bakterie nabierają oporności na leki.

USA, Ameryka Północna

Wirus HIV w Stanach Zjednoczonych

Ok. 1,1 mln Amerykanów jest nosicielami wirusa HIV. Program, przygotowany przez największe agencje monitorujące stan zdrowia w Stanach Zjednoczonych, zakłada wyeliminowanie nowych zakażeń w 90% w ciągu najbliższych 10 lat. Liczba nowych zakażeń wirusem HIV w USA spadła z ok. 130 tys. w 1985 r. do ok. 50 tys. w 2010 r., wg danych Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (CDC). Kaiser Family Foundation podaje, że liczba zakażeń wirusem HIV w USA spadła o 8% między 2010 a 2015 r. W 2016 r. 38 tys. ludzi zaraziło się tym wirusem. W 1995 r., z powodu powikłań związanych z HIV, zmarło 41 699 osób. W 2016 r. odnotowano 6456 zgonów.

Wskaźnik nowych zakażeń wirusem HIV wzrósł wśród biseksualnych i homoseksualnych latynoskich mężczyzn, a na stałym poziomie utrzymuje się wśród biseksualnych i homoseksualnych czarnoskórych mężczyzn. Spadł natomiast wśród osób dożylnie przyjmujących narkotyki. Wskaźnik zakażeń spadł również wśród heteroseksualnych czarnych kobiet, nadal są one jednak bardziej narażone na zakażenie niż heteroseksualne białe kobiety (każdego roku 4 tys. nowych przypadków zakażeń wśród czarnych kobiet w porównaniu z 999 przypadkami wśród białych kobiet). Według danych CDC najbardziej narażona na zakażenie grupa wiekowa to osoby w wieku 25–34 (13 433 nowe diagnozy w 2017 r.), co stanowi o 60% więcej zakażonych niż w kolejnej najbardziej narażonej na zakażenie grupie – osób w wieku od 13 do 24 lat.

Naukowcy ze Scripps Research Institute oraz organizacji non-profit International AIDS Vaccine Initiative (IAVI) twierdzą, że opracowana przez nich szczepionka przeciwko AIDS była skuteczna w początkowej fazie testów przeprowadzonych na królikach. Szczepionka mobilizuje układ odpornościowy organizmu do wytworzenia przeciwciał neutralizujących działanie wirusa HIV, tzw. bnAbs (Broadly Neutralizing HIV-1 Antibodies), które uszkadzają mechanizm wirusa wykorzystywany do infekowania komórek. Opracowanie szczepionki przeciwko wirusowi HIV jest trudne, m.in. ze względu na jego szybkie mutacje. BnAbs są w stanie zneutralizować wiele szczepów, ponieważ wiążą się z tymi częściami wirusa HIV, które pozostają takie same mimo jego mutacji.

Chile, Izrael, Meksyk, Ameryka Południowa, Azja, Ameryka Północna

Łamanie praw człowieka w Chile, Izraelu i Meksyku

Organizacja Human Rights Watch opublikowała raport dotyczący nadużyć sił bezpieczeństwa podczas ostatnich protestów w Chile. Z dokumentu wynika, że poważnie pogorszył się stan bezpieczeństwa publicznego, a chilijska policja, która stosuje m.in. nadmierną przemoc, nielegalne zatrzymania, brutalne pobicia i manipulowanie dowodami wobec protestujących, jest częścią problemu i nie pomaga w jego rozwiązaniu. Jednocześnie prezydent Chile Sebastián Piñera zwrócił się do Kongresu Narodowego o pozwolenie armii na ochronę kluczowych obiektów użyteczności publicznej, co może spowodować eskalację przemocy. 

Izrael wydalił dyrektora Human Rights Watch za domniemane udzielenie poparcia dla kampanii bojkotu izraelskich towarów i usług. Na podstawie prawa uchwalonego w Izraelu w 2017 r. można zabronić wstępu do kraju osobom, które publicznie popierają ruch BDS (bojkotu izraelskich towarów i usług, wstrzymania inwestycji i nakładania sankcji na Izrael za dyskryminację Palestyńczyków). W 2016 r. organizacja Human Rights Watch wezwała do zaprzestania prowadzenia operacji biznesowych w izraelskich osiedlach na Zachodnim Brzegu Jordanu. W listopadzie 2019 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej zasądził, że produkty wytworzone w nielegalnych osiedlach izraelskich muszą być odpowiednio oznaczone, gdy trafiają na rynek europejski.

Meksyk, podczas pierwszego roku rządów prezydenta Andrésa Manuela Lópeza Obradora, nie osiągnął znaczących postępów w kwestii rozwiązywania problemów związanych z prawami człowieka. W 2018 r. liczba zabójstw osiągnęła rekordowy poziom (także tych związanych z walkami gangów narkotykowych). Często zdarzają się morderstwa dziennikarzy i działaczy praw człowieka, nie rozwiązano również problemu zabójstw kobiet na tle płciowym.

Korea Południowa, Indie, Izrael, USA, Chiny, Azja, Ameryka Północna

Zużycie węgla a produkcja prądu

W 2019 r. ma nastąpić największy od ok. 40 lat spadek zużycia węgla do produkcji energii elektrycznej (o 3%, 300 terawatogodzin). Raport Centre for Research on Energy and Clean Air, Institute for Energy Economics and Financial Analysis i brytyjskiego think tanku Sandbag opiera się na analizie danych z całego świata, dotyczących sektora energetycznego, z pierwszych siedmiu do 10 mies. 2019 r. Autorzy raportu zwracają uwagę na rekordowe zmniejszenie zużycia węgla w krajach rozwiniętych, w tym w Stanach Zjednoczonych, Korei Południowej oraz w Unii Europejskiej. 

Mimo starań prezydenta USA Donalda Trumpa, który próbuje ożywić amerykański przemysł węglowy, osiem amerykańskich spółek węglowych złożyło w 2019 r. wnioski o upadłość, w tym Murray Energy, największa prywatna spółka węglowa w kraju. „Korzystanie z węgla nie ma już sensu w wielu częściach świata, gdzie wytwarzanie energii elektrycznej z gazu ziemnego i odnawialnych źródeł energii jest po prostu tańsze” – tłumaczy Bob Ward z London School of Economics and Political Science. Chiny i Indie potrzebowały w 2019 r. mniej energii elektrycznej produkowanej z węgla, m.in. ze względu na spowolnienie gospodarcze. Ponadto kraje te produkują coraz więcej energii ze źródeł odnawialnych.

Izraelscy naukowcy z Instytutu Naukowego Weizmanna stworzyli szczep bakterii Escherichia coli, który, dzięki modyfikacji genetycznej, pochłania dwutlenek węgla, używając go jako źródła wzrostu, tak jak rośliny. Badacze dodali do bakterii E.coli geny metabolizujące CO₂ i usunęli geny, które są odpowiedzialne za przetwarzanie cukrów. Naukowcy podkreślają, że ich praca wymaga dalszych badań, ponieważ bakterie stworzone w eksperymencie wciąż uwalniają więcej dwutlenku węgla, niż są w stanie go przetworzyć.

Wielka Brytania, Europa

Zarobki w małżeństwie

Badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Bath, które objęło ponad 6 tys. amerykańskich małżeństw heteroseksualnych i trwało ponad 15 lat, wykazało, że mężowie są szczególnie zestresowani, gdy zarobki ich żon wynoszą więcej niż 40% dochodu gospodarstwa domowego. Stres jest wysoki również wtedy, gdy mężowie są jedynymi żywicielami rodziny. W 1980 r. 13% zamężnych kobiet zarabiało więcej niż ich mężowie. Jednak w 2017 r. prawie jedna trzecia mężatek osiągała wyższe dochody niż ich partnerzy. Jedna z autorek badań, dr Joanna Syrda, twierdzi, że presja związana z rolami społecznymi kobiet i mężczyzn może prowadzić do problemów zdrowotnych, w tym „chorób fizycznych oraz problemów psychicznych, emocjonalnych i społecznych”. Mężczyźni, którzy świadomie poślubili kobietę, „będącą główną żywicielką rodziny”, nie odczuwali ww. stresów związanych z zarobkami.

Z badań Lloyds Bank wynika, że osoby, które zdecydowały się na samotne życie, wydają średnio o 300 funtów szterlingów miesięcznie mniej na rachunki, chociaż dwie trzecie brytyjskich singli uważa, że przywileje związane z byciem w związku (wspólne płacenie rachunków, ulgi podatkowe) pomagają w osiągnięciu lepszej sytuacji finansowej. Wśród osób żyjących w parach średnio ok. jedna piąta miesięcznej wypłaty trafia na wspólne konto. Chociaż partnerzy „nie są przeciwni” dzieleniu się ze sobą pieniędzmi robi to trzy czwarte z nich w praktyce wolą zatrzymać pieniądze dla siebie (wynika z badań AIG Life). Ponad połowa par w Wielkiej Brytanii twierdzi, że niezależność finansowa jest ważna dla obu partnerów, ale dla 15% par problemem jest zaufanie w kwestii finansowej. Jedna na sześć par utrzymuje całkowitą odrębność finansową.

Australia, Węgry, Japonia, Afryka, Australia i Oceania, Azja, Europa

Życie na Ziemi i w kosmosie

Kluczowe dla ewolucji życia na Ziemi cukry znaleziono po raz pierwszy w próbkach meteorytów. Odkrycie to wzmacnia hipotezę o powstaniu życia na Ziemi po uderzeniu meteorytu, który dostarczył na planetę potrzebnych substancji budulcowych. Wcześniej znajdowano już w meteorytach aminokwasy i zasady azotowe nukleotydów. Cukry znaleziono w meteorytach Murchison (uderzył w Ziemię w 1969 r. w Australii) i NWA 801 (uderzył w Ziemię w północno-zachodniej Afryce w 2001 r.) za pomocą metod spektrometrii masowej i chromatografii gazowej. „Cukier pochodzący z kosmosu mógł wpłynąć na powstanie RNA na Ziemi przed pojawieniem się życia. To odkrycie jest pierwszym bezpośrednim dowodem na obecność rybozy w kosmosie i dostarczenie cukru na Ziemię przez meteoryt” – powiedział Yoshihiro Furukawa z Uniwersytetu Tohoku, główny autor badań. Nie znaleziono natomiast deoksyrybozy cukru koniecznego do powstania DNA.

Naukowcy uważają, że życie w kosmosie może być bardziej powszechne, niż zakładamy, jest jednak rozsiane w odległych systemach gwiezdnych. Badano, jak Ziemia zachowywałaby się w układach z dwiema gwiazdami, występującymi częściej w kosmosie niż układy z jedną gwiazdą (jak Układ Słoneczny). W 87% przypadków taka planeta byłaby nachylona pod kątem podobnym do kąta nachylenia Ziemi względem gwiazdy, co jest uważane za istotny warunek do powstania życia.

Wyniki badań naukowców z ATOMKI (węgierskiego Instytutu Badań Nuklearnych) mogą wskazywać na to, że istnieje piąty rodzaj sił oddziaływania między materią. Naukowcy badali światło emitowane podczas rozpadu nietrwałego izotopu berylu. Badacze twierdzą, że w chwili rozpadu atomu nadwyżka energii między jego częściami składowymi tworzy nową, nieznaną cząsteczkę, która niemal natychmiast rozpada się na parę pozytonów i elektronów. Cząstkę nazwano X17, ponieważ jej masę obliczono na 17 megaelektronowoltów. Ta sama cząstka została zaobserwowana w przypadku rozpadu stabilnych atomów helu. Jak dotąd znamy cztery oddziaływania, które występują w naszym wszechświecie: grawitacyjne, elektromagnetyczne, słabe i silne. Węgierscy naukowcy znaleźli ślady nieznanego bozonu, który być może odpowiada za nowe oddziaływanie w przyrodzie.

Badania mózgu człowieka

Mózg człowieka jest jednym z narządów najbardziej odpornych na starzenie się. Niektóre z badań pokazują, że mózg zaczyna starzeć się, gdy człowiek osiągnie wiek średni lub wcześniej, w wieku 20–30 lat. Starzeją się w szczególności kora przedczołowa i płaty skroniowe – obszary odpowiedzialne m.in. za planowanie, przetwarzanie emocji, uczenie się i pamięć. Nawet, gdy części mózgu kurczą się, a neurony tracą połączenia ze sobą, zmiany te mają jednak niewielki wpływ na codzienne życie człowieka. W przypadku osób, które nie cierpią na choroby neurologiczne (5–8% światowej populacji ma demencję), mózg nieustannie dostosowuje się do nowych warunków, a nawet rozwija. 

Odporność mózgu wynika m.in. z jego plastyczności. Większość organów wykonuje tę samą pracę przez całe życie, natomiast mózg dziecka to miliardy neuronów, które muszą być odpowiednio uformowane, aby były przydatne. Przez ponad 25 lat neurony tworzą połączenia między sobą. To wtedy człowiek uczy się i tworzy wspomnienia. Niektóre z tych połączeń są blokowane, ponieważ nie są potrzebne. Inne rozwijają się, gdy uczymy się myśleć abstrakcyjnie, kontrolować impulsywne i ryzykowne zachowania oraz planować przyszłość.

Badanie sześciu dorosłych pacjentów, którzy przeszli hemisferektomię (z powodu ostrej postać epilepsji usunięto im jedną półkulę mózgu, gdy byli dziećmi), wykazało, że połączenia między obszarami odpowiedzialnymi m.in. za wzrok, ruch, emocje w ich mózgach były z reguły silniejsze niż w przypadku osób z dwiema półkulami mózgu. Mózgi pacjentów potrafiły się tak przeorganizować” i przystosować do nowych warunków po operacji, aby w ramach komunikacji z ciałem nie występowały żadne różnice. Osoby te dobrze funkcjonują i nie mają zaburzenia funkcji językowych. Sześciu pacjentów i sześciu uczestników grupy kontrolnej było badanych za pomocą funkcjonalnego obrazowania metodą rezonansu magnetycznego.

Australia, Korea Południowa, Korea Północna, Japonia, Chiny, Australia i Oceania, Azja

Zjawiska klimatyczne wzmacniane przez globalne ocieplenie

Globalne ocieplenie wzmacnia efekt działania mechanizmu znanego jako Dipol Oceanu Indyjskiego, który jest współodpowiedzialny m.in. za pożary buszu w Australii i powodzie w Afryce. Dipol polega na tym, że zachodnia część Oceanu Indyjskiego nagrzewa się mocniej niż jego wschodnia część. Cyrkulacja atmosferyczna i rozkład opadów deszczu są zależne od różnicy w temperaturze wody morskiej: więcej ciepłego, wilgotnego powietrza na zachodzie Oceanu Indyjskiego prowadzi do opadów deszczu, które powodują powodzie w krajach Afryki Wschodniej. Od lipca 2019 r. dotknęły one ponad 2,5 mln ludzi. Natomiast nad wschodnią częścią Oceanu Indyjskiego unosi się więcej chłodnego powietrza, ponieważ jego wody są chłodniejsze. Powoduje to mniej deszczu, suszę i pożary w Australii.

Monsun wschodnioazjatycki dociera nad znaczną częścią Azji, co latem wpływa na ilość deszczu w Japonii, Korei i Chinach. Ponad 1,5 mld ludzi jest zależnych od wody, którą monsun zapewnia rolnictwu i przemysłowi. Ten układ wiatrów wieje już od ok. 145 mln lat (z wyjątkiem okresu późnej kredy). Monsun wschodnioazjatycki jest „monsunem morskiej bryzy” ląd i morze nagrzewają się w różnym tempie, więc nad morzem powstaje wysokie ciśnienie, a nad lądem niskie, co powoduje, że latem wiatr wieje w kierunku lądu. Wpływa on na rozkład opadów atmosferycznych, co powoduje bardziej mokre i suche pory roku. Symulacje wykonane przez naukowców pokazują, że ukształtowanie terenu (powstanie Wyżyny Tybetańskiej ok. 50 mln lat temu) ma większy wpływ na kształtowanie się monsunu niż wahania ilości dwutlenku węgla w atmosferze, a dane geologiczne potwierdzają te uzyskane z modeli klimatycznych. Natomiast wiarygodne modele klimatyczne oznaczają, że będzie można skutecznie przewidywać zmiany w monsunie wywołane rosnącym stężeniem CO₂ w atmosferze.

Rosnąca temperatura powietrza w tropikalnych regionach Ziemi i coraz cieplejsza Arktyka mogą zmieniać charakterystykę wiatrów na świecie. Część badaczy uważa, że zmiany klimatu w Arktyce osłabiają prąd strumieniowy [strumień bardzo silnych wiatrów na wysokości 9-12 km, przenoszący masy powietrza w atmosferze ziemskiej z zachodu na wschód], zmniejszając różnice temperatur między powietrzem tropikalnym a polarnym po obu stronach prądu strumieniowego. W rezultacie meandruje on bardziej na północ i południe, a jego zawirowania mogą dłużej pozostawać w jednym miejscu, utrzymując tam nieprzeciętnie wysoką lub niską temperaturę.