Wspomóż
pl

ZSRR: Związek (nie) ruszymyj

30 lat temu dokonywał żywota Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. I chociaż minęło już tyle czasu, konsekwencje 69 lat istnienia tego państwa oraz jego rozpadu są odczuwalne do dzisiaj, i to nie tylko na jego dawnym terytorium. ZSRR wciąż wzbudza nostalgię jego dawnych mieszkańców, a kartą „wielkiej sowieckiej przeszłości” starają się grać rosyjskie władze. W 2005 r. Władimir Putin nazwał rozpad ZSRR największą katastrofą geopolityczną XX w. i prawdziwym dramatem dla Rosjan. W specjalnym projekcie Outriders chcemy pokazać kluczowe wydarzenia drugiej połowy 1991 r. oraz zmiany, które zaszły w byłych państwach sowieckich w ciągu ich niepodległości.

Obraz zmodyfikowany. Stworzony przez Morwen/Wikimedia. Licencjonowany przez Creative Commons.

30 grudnia 2021
„Triumfowałem, kiedy to wszystko runęło. To być może był najbardziej szczęśliwy okres w moim życiu”
Był jednym z tych, którzy zmieniali radzieckie media w czasach pierestrojki, a później kształtowali niezależne dziennikarstwo informacyjne w Rosji. Jewgienij…
8 grudnia 2021
Porozumienie białowieskie, czyli nieboszczyk jest martwy
Nieudany pucz moskiewski w sierpniu 1991 r. przyspieszył proces dezintegracji ZSRR. Pod wpływem tego wydarzenia większość republik ogłosiła niepodległość. Jednak…
6 grudnia 2021
30 lat temu Ukraińcy opowiedzieli się za niepodległością
1 grudnia 1991 r. 90,32 proc. mieszkańców Ukrainy odpowiedziało „tak” na pytanie: „Czy zgadza się Pan/Pani z Aktem ogłoszenia niepodległości…
8 października 2021
„Wolność, której nigdy nie mieliśmy”
Wahram Martirosian to ormiański pisarz i scenarzysta urodzony w Związku Radzieckim. Wspominając swoją młodość, podkreśla protesty i demonstracje przeciwko ZSRR.…
8 września 2021
„Czerwonego człowieka” już nie ma: 30 lat niepodległości Białorusi
25 sierpnia 1991 r. Rada Najwyższa BSRR ogłosiła niepodległość Republiki Białorusi. Tego dnia parlament nadał deklaracji o suwerenności państwowej status…

ZSRR powstał 22 grudnia 1922 r. w wyniku bolszewickiej rewolucji październikowej w 1917 r., wojny domowej w Rosji, podboju innych narodów i przegranej wojny z Polską. Idea globalnej rewolucji kroczącej na Zachód została przekreślona i komunistycznym ideologom nie pozostało nic innego jak utworzenie komunistycznego raju na ziemi na opanowanym przez nich terytorium. A nie było ono małe. W momencie rozpadu ZSRR było największym państwem na świecie, zajmującym jedną szóstą zamieszkałych lądów. Ze wschodu na zachód ciągnęło się przez ponad 10 tys. km – 11 stref czasowych – a z południa na północ – ponad 7200 km. Według spisu powszechnego z 1989 r. liczyło ponad 293 mln mieszkańców.

Dalej

Pod koniec istnienia ZSRR dzielił się na: 15 republik związkowych, 20 republik autonomicznych, 8 obwodów autonomicznych, 10 okręgów autonomicznych, 6 krajów, 121 obwodów.

Historia ZSRR to historia wielkiego budownictwa i realizacji komunistycznej wizji równości, wprowadzanych w życie drogą podbojów i przemocy. Wystarczy wymienić Wielki Głód, Wielki Terror i całą epokę stalinizmu. „Więzienie narodów” – tak też określano ZSRR.

Dzięki udziałowi w II wojnie światowej Związek Radziecki rozszerzył swoje wpływy – podporządkował sobie kraje Europy Środkowej i stworzył tzw. blok wschodni. Do końca istnienia eksportował rewolucyjne idee i broń, wspomagając ruchy rewolucyjne i różnego rodzaju reżimy na Bliskim Wschodzie, w Afryce, Azji oraz Ameryce Południowej i Środkowej, tocząc z Zachodem zimną wojnę.

Chruszczowowską odwilż oznaczałą rezygnację z masowego terroru, ale  ZSRR pozostał państwem monopolu partii komunistycznej z silnie rozwiniętym aparatem przemocy. 

Ogłoszona na w 1985 r. przez Michaiła Gorbaczowa pierestrojka, której towarzyszyła głasnost (jawność), miała naprawić państwo. Okazała się jednak jednym z elementów, który od wewnątrz rozsadził, jak głosiły słowa hymnu ZSRR, Sojuz nieruszymyj (Związek niezłomny). Na zewnątrz ZSRR przegrywał w wyjściu zbrojeń z USA, tracąc wpływy na świecie. Wycofanie się z Afganistanu w 1989 r., po 10 latach wojny, zakończyło epokę sowieckiej hegemonii.

18 sierpnia o godz. 16.35 w tzw. obiekcie „Zarja” odłączono wszystkie systemy łączności. W tej państwowej daczy odpoczywał Michaił Gorbaczow. O 16.50 prezydent ZSRR dowiedział się o przybyciu (bez wcześniejszej zapowiedzi) delegacji wyższego kierownictwa państwa. Jej członkowie poinformowali Gorbaczowa, że sytuacja w kraju jest katastroficzna i w związku z tym utworzono Komitet Stanu Wyjątkowego. Powiedzieli mu też, że Komitet ma zamiar aresztować Borysa Jelcyna. Gorbaczow odmówił podpisania dekretu o wprowadzeniu stanu wyjątkowego. Zaproponowano mu przekazanie swoich pełnomocnictw wiceprezydentowi Giennadijowi Janajewowi. Kiedy Gorbaczow się nie zgodził, zażądano jego dymisji. Jak twierdzi sam Gorbaczow, odpowiedział przekleństwami „po rusku”.

Tego dnia to właśnie sceny z baletu Czajkowskiego zobaczyło w swoich telewizorach wielu Rosjan . W radiu było słychać muzykę z tego baletu. Wcześniej, o 6 rano, telewizja i radio podały informacje o utworzeniu Komitetu Stanu Nadzwyczajnego. W jego skład weszło osiem osób: wiceprezydent ZSRR Giennadij Janajew, premier ZSRR Walentin Pawłow, uważany za głównego inicjatora przedsięwzięcia szef KGB Władimir Kriuczkow, a także szefowie resortów siłowych: obrony i spraw wewnętrznych. W wydanym komunikacie ogłoszono wprowadzenie stanu nadzwyczajnego oraz poinformowano o rzekomej chorobie Gorbaczowa, przez którą jego obowiązki przejął Janajew.

Dalej

W wydanej przez komitet rezolucji nr 1 unieważniono ustawy i rozporządzenia władz republik stojące w sprzeczności z ustawodawstwem ZSRR (chodziło przede wszystkim o deklaracje suwerenności ogłoszone przez część z nich). Zakazano także działania partii i organizacji opozycyjnych.
Prezydent Rosyjskiej Radzieckiej Federacyjnej Republiki Socjalistycznej Borys Jelcyn o 9 rano wydał oświadczenie, w którym określił działanie komitetu „reakcyjnym spiskiem” i wezwał Rosjan do sprzeciwu.

Przywódcy Litwy, Łotwy i Estonii nie uznali komitetu, stwierdzili, że ich republiki nie są już częścią ZSRR. Przewodniczący Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR Leonid Krawczuk odpowiedział wysłannikowi komitetu, że nie może ogłosić stanu wyjątkowego na terytorium Ukrainy, ponieważ taką decyzję musi przegłosować parlament.

O tym, jakie znaczenie miał pucz i szerzej o konsekwencjach rozpadu ZSRR dla Białorusinów, Rosja i Ukraińców porozmawialiśmy z naszymi gośćmi: Anastazją Siergiejewa – członkini Zarządu Stowarzyszenia Za wolną Rosję, liderem ukraińskiej studenckiej Rewolucji na Granicie (1990 r.) Ołesiem Donijem i Siarhejem Nawumczykiem – byłym deputowanym BFL (1990-1995) i redaktorem białoruskiej sekcji Radia Swoboda.

Sierpniowy pucz w Moskwie doprowadza do ogłaszania niepodległości przez poszczególne republiki. 20 sierpnia 1991 r. niepodległość proklamuje Estonia, 21 sierpnia – Łotwa, 24 sierpnia – Ukraina, 25 sierpnia – Białoruś, 27 sierpnia – Mołdawia. Kolejne republiki będą ogłaszały niepodległość do grudnia 1991 r. Natomiast pierwszymi republikami Związku Radzieckiego, które ogłosiły swoją niepodległość, były Litwa (11 marca 1990 r.) oraz Gruzja (9 kwietnia 1991 r.).

1 grudnia 1991 r. 90,32 proc. mieszkańców Ukrainy odpowiedziało „tak” na pytanie: „Czy zgadza się Pan/Pani z Aktem ogłoszenia niepodległości Ukrainy?”. Frekwencja w referendum wyniosła 84,18 proc. Wybory prezydenckie, które odbyły się tego samego dnia, wygrał były komunistyczny aparatczyk i zwolennik niepodległości Leonid Krawczuk, otrzymawszy 61,59 proc. głosów.

7 grudnia 1991 r. w Puszczy Białowieskiej spotkały się delegacje Białorusi, Rosji i Ukrainy na czele ze Stanisławem Szuszkiewiczem, Borysem Jelcynem i Łeonidem Kuczmą. Powodem rozmów było omówienie zaproponowanego przez Gorbaczowa nowego układu związkowego oraz rozwiązanie bieżących problemów w relacjach gospodarczych. Jak jednak wspominają uczestnicy spotkania, przeciwko idei powoływania nowego związku od początku występował prezydent Ukrainy Łeonid Krawczuk. Jelcynowi, który toczył walkę z Gorbaczowem, pochowanie ZSRR też było na rękę.

„Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich jako podmiot prawa międzynarodowego i rzeczywistości geopolitycznej przestaje istnieć” – ogłosili 8 grudnia 1991 r. liderzy Białorusi, Rosji i Ukrainy. Jednocześnie podpisali umowę o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw.

Dalej

25 grudnia 1991 r. o godz. 19 ostatni przywódca ZSRR Michaił Gorbaczow w telewizyjnym przemówieniu ogłosił swoją dymisję ze stanowiska prezydenta.

O godz. 19.38 z masztu na Kremlu opuszczono flagę państwową ZSRR i wciągnięto flagę państwową Federacji Rosyjskiej.

Kilka godzin wcześniej odbyło się posiedzenie Rady Najwyższej ZSRR, które zatwierdziło Ustawę Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej Nr 2094 „O zmianie nazwy RFSRR na nową nazwę Federacja Rosyjska”.

ZSRR, którego koniec istnienia ogłoszono 8 grudnia 1991 r. w Wiskulach, formalnie przestanie istnieć dzień później - 26 grudnia.

Dalej

Gorbaczow ustępuje, ZSRR znika z mapy geopolitycznej świata

Ze względu na obecną sytuację związaną z powstaniem Wspólnoty Niepodległych Państw zaprzestaję swoją działalność jako prezydent ZSRR. Podejmuję tę decyzję z pryncypialnych powodów. Opowiadałem się stanowczo za niepodległością, niezależnością narodów, za suwerennością republik. Ale jednocześnie i za zachowaniem państwa związkowego, integralność kraju. Wydarzenia potoczyły się inaczej. Górę wzięła linia na rozczłonkowanie kraju i rozłączenie państw, z czym nie mogę się pogodzić” – rozpoczął swoje oświadczenie Gorbaczow w telewizji 25 grudnia 1991 r. o godz. 19.

Pierwszy i ostatni radziecki prezydent ogłosił swoja dymisję.

„Opuszczam swój post z niepokojem. Ale także z nadzieją, z wiarą w was, w waszą mądrość i siłę ducha. Jesteśmy spadkobiercami wielkiej cywilizacji i teraz od wszystkich i każdego zależy, aby ona odrodziła się w nowej, nowoczesnej i godnym życiu” – zakończył przemówienie Gorbaczow dziękując swoim zwolennikom.

Po tych słowach z masztu na Kremlu opuszczono flagę państwową ZSRR i wciągnięto flagę państwową Federacji Rosyjskiej. A Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka została przemianowana na Federację Rosyjską. Oficjalnie ZSRR przestanie istnieć oficjalnie.

Ale 30 lat po rozpadzie ZSRR aktualne pozostają słowa amerykańsko – ukraińskiego historyka Serhija Płochija sprzed kilku lat: „Rozpad ZSRR jest daleki od końca. Ostatnie imperium przedłuża swoje konwulsje”.

O konsekwencjach rozpadu ZSRR i tym, co się dzieje obecnie w trzech byłych republikach, a od 30 lat niepodległych państwach: Białorusi, Rosji i Ukrainie rozmawiamy z Ołeną Babakową, polsko-ukraińską dziennikarką i ekspertką oraz z Piotrem Pogorzelskim, autorem podcastu Po prostu Wschód oraz dziennikarzem Biełsatu.

pl
Menu
Home
Brief
Wspomóż