brief
Brief #67
Fake newsy, legalizacja narkotyków na świecie i tajemniczy chruścielowiec białogardły
17 maja
Korea Południowa, Nowa Zelandia, Korea Północna, Madagaskar, Afryka, USA, Australia i Oceania, Azja, Ameryka Północna

Chruścielowiec białogardły – bohater niezwykle rzadkiej ewolucji iteratywnej

Z najnowszego raportu o stanie ziemskiej przyrody Organizacji Narodów Zjednoczonych wynika, że życie w morzach i oceanach zanika jeszcze szybciej niż życie na lądzie. Główną przyczyną jest komercyjne rybołówstwo, często prowadzone przez potężne korporacje. Ogromne szkody wyrządzają przybrzeżne hodowle ryb, a morskie obszary chronione to fikcja – połowy odbywają się tam częściej niż na obszarach niechronionych. Wystarczy jednak przestrzegać przepisów, aby populacje ryb szybko się odbudowały, ponieważ zwierzęta te szybko migrują z obszarów chronionych do sąsiednich wód. Np. długoszpary, czyli rekiny olbrzymie, wróciły do wód u wybrzeży Kalifornii w dawno niespotykanej liczbie, chociaż zagraża im wyższa temperatura wody i pływający w niej plastik.

W strefie zdemilitaryzowanej między Koreą Północną a Koreą Południową zauważono młodego niedźwiedzia himalajskiego, gatunku narażonego na wyginięcie. Strefa jest domem dla ok. 5 tys. gatunków roślin i zwierząt, w tym ponad 100 chronionych. To swoiste sanktuarium dzikiej przyrody. Z kolei tereny, na których żyją tygrysy bengalskie, znikną do 2070 r. z powodu zmian klimatycznych i podnoszenia się poziomu mórz. Wielkie koty, zamieszkujące tereny bagienne lasów namorzynowych, znalazły się na najnowszej liście ONZ 500 tys. gatunków lądowych zagrożonych wyginięciem w związku ze zmianami w ich środowisku naturalnym. Zmiany klimatyczne mogą stworzyć miejsca pracy dla … słoni azjatyckich, które, odpowiednio wyszkolone, mogłyby ratować ludzi w razie wystąpienia gwałtownych anomalii pogodowych. Część słoni, których w Azji pozostało zaledwie ok. 40-50 tys., jest udomowiona. Noce spędzają na wolności, a w ciągu dnia pomagają ludziom.

Nowozelandzcy weterynarze przeprowadzili pierwszą na świecie operację mózgu u ptaka. Dzięki technikom chirurgicznym stosowanym w operacjach ludzi udało się uratować młodą, prawie dwumiesięczną papugę kakapo. To krytycznie zagrożony wyginięciem gatunek nielotnej i najcięższej znanej papugi. Obecnie żyje 147 dorosłych osobników. Chruścielowiec białogardły, ptak–nielot z Madagaskaru, to natomiast bohater bardzo rzadko zachodzącej ewolucji iteratywnejpowtarzającego się procesu ewolucji podobnych organizmów, pochodzących od tego samego przodka, ale w różnych czasach. Chruścielowce skolonizowały atol Aldabra. Przed 136 tys. lat wyginęły jednak w wyniku zatopienia wyspy przez morze. Gdy poziom morza obniżył się, ptaki powtórnie skolonizowały wyspę i w wyniku ewolucji znów stały się nielotami, ponieważ nie miały naturalnych wrogów, zagrażających ich życiu.

Urugwaj, Gruzja, Republika Południowej Afryki, Kanada, Tajlandia, Niemcy, Afryka, USA, Meksyk, Azja, Ameryka Północna, Europa

Prezydent Meksyku proponuje legalizację narkotyków

Prezydent Meksyku Andrés Manuel López Obrador zaproponował dekryminalizację narkotyków i przekazywanie środków finansowych na programy leczenia osób uzależnionych zamiast na walkę z produkcją i dystrybucją nielegalnych substancji. Wskazał zarazem na porażkę trwającej od dziesięcioleci międzynarodowej wojny z gangami narkotykowymi i wezwał do rozmów światową społeczność, ze szczególnym uwzględnieniem Stanów Zjednoczonych. Steve Hawkins, dyrektor wykonawczy organizacji Marijuana Policy Project, uważa, że pomysł Obradora odzwierciedla zmianę myślenia o polityce narkotykowej, która występuje na całym świecie, w tym w USA. Wojna z narkotykami jest niezwykle kosztowna, nie tylko pod względem zasobów rządowych, ale także ludzkiego życia, a nigdy nie udało się osiągnąć dzięki niej założonych celów.

Według raportu International Drug Policy Consortium (IDPN) w ciągu ostatnich 10 lat o 145% wzrosła liczba zgonów związanych z narkotykami (450 tys. zgonów w samym 2015 r.). Liczba zgonów spowodowanych przedawkowaniem narkotyków również gwałtownie wzrosła – w 2017 r. w USA odnotowano 71 tys. przypadków przedawkowania. Co piąty więzień na świecie został skazany z powodu przestępstw związanych z narkotykami, często było to posiadanie konopi lub innych nielegalnych substancji.

Kanada zalegalizowała rekreacyjne korzystanie z marihuany w 2018 r. 10 amerykańskich stanów oraz Dystrykt Kolumbii również zliberalizowały przepisy. Mieszkańcy Denver opowiedzieli się za depenalizacją grzybów halucynogennych. Wprawdzie zażywanie ich nadal będzie nielegalne, ale aresztowanie za posiadanie lub użycie grzybów będzie czynem o najniższej szkodliwość społecznej w mieście i hrabstwie Denver. Eksperci podkreślają skuteczność grzybów w leczeniu depresji oraz uzależnienia od nikotyny. Natomiast władze berlińskiego Görlitzer Park wyznaczyły miejsca dealerom, w których można handlować narkotykami, aby uniknąć dotychczasowych bójek między nimi oraz odseparować handlarzy od rodzin spędzających czas wolny w parku. Zarówno władze miejskie, jak i federalne zdecydowanie potępiły ten ruch. Kraje od Urugwaju po Republikę Południowej Afryki i od Gruzji po Tajlandię reformują swoje przepisy antynarkotykowe, zwłaszcza jeśli chodzi o konopie indyjskie.

Rosja, Syria, Turcja, Azja

Masowe tortury i morderstwa w Syrii

W jaki sposób reżim Baszara al-Asada kruszy opór opozycji? Jednym ze sposobów jest torturowanie przeciwników w tajnych więzieniach w całym kraju. Według organizacji Syrian Network for Human Rights (SNHR) od początku trwającego od 2011 r. konfliktu do więzień trafiło co najmniej 128 tys. ludzi. Co najmniej 14 tys. zginęło w wyniku tortur, m.in. regularnego bicia, wieszania za nadgarstki, wstrząsów elektrycznych, gwałtów i innych form molestowania seksualnego oraz zmuszania więźniów do wzajemnego zabijania się. Umierają oni również w wyniku fatalnych warunków higienicznych i żywieniowych, a nawet w szpitalach, zabijani przez personel medyczny.

Syryjskie wojska rządowe, wspierane przez rosyjskie siły powietrzne, zajęły Kalat al-Madik. To strategiczne miasto w północnej części kraju, położone blisko rosyjskiej bazy lotniczej w Latakii, w którym znajduje się również punkt wejścia na terytorium rebeliantów. Syryjsko-rosyjski atak na Idlib to najpoważniejsza eskalacja konfliktu od września 2018 r., gdy Turcja która popiera opozycję i Rosja utworzyły strefę buforową, mającą zapobiegać zmasowanej ofensywie reżimu. Zgodnie z umową wojska obu krajów monitorowały tę strefę zdemilitaryzowaną.

Według Organizacji Narodów Zjednoczonych do 5 maja 2019 r. w nalotach na Idlib zginęło ponad 80 cywilów, a ponad 300 osób zostało rannych. Bombardowania zniszczyły 12 szpitali. Co najmniej 16 organizacji charytatywnych związanych z ONZ zawiesiło działalność w regionie w związku z zagrożeniem zdrowia i życia ich pracowników. Walki, związane z ostatnią ofensywą na Idlib sił wspierających Baszara al-Asada, spowodowały ucieczkę 150 tys. osób i mogą doprowadzić do katastrofy humanitarnej na wielką skalę. W prowincji Idlib, gdzie rebelianci zostali otoczeni, przebywają również 3 mln ludzi przesiedlonych z pozostałych części kraju.

Australia, Singapur, Rosja, Wielka Brytania, USA, Chiny, Australia i Oceania, Azja, Ameryka Północna, Europa

Osoby o poglądach prawicowych chętniej rozprzestrzeniają fake newsy

Osoby, które posiadają prawicowe poglądy, częściej rozprzestrzeniają fake newsy na platformach społecznościowych niż osoby o poglądach lewicowych – wynika z badań przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii. Ponad 4 na 10 osób, które dzieliły się wiadomościami w mediach społecznościowych, przyznają, że przekazywały fałszywe lub nieścisłe informacje. Prawie jedna piąta twierdzi, że zrobiła to celowo, aby zdenerwować innych. Mężczyźni częściej niż kobiety dzielą się fake newsami, podobnie jak osoby deklarujące zainteresowanie polityką. Liderzy skrajnej prawicy, w tym kandydaci do Parlamentu Europejskiego z ramienia Partii Niepodległości Zjednoczonego Królestwa (UKIP), zachęcają do korzystania ze skrajnie prawicowej sieci społecznościowej Gab. Nie stosuje się tam ograniczeń dla treści nienawistnych, antysemickich, mizoginicznych, rasistowskich i nawołujących do przemocy.

Lewicowa, australijska Partia Pracy twierdzi, że na chińskim komunikatorze WeChat rozpowszechniane są fałszywe informacje o jej programie, zwłaszcza w kwestii polityki imigracyjnej i edukacyjnej. WeChat zdobywa coraz większą popularność poza granicami Chin, korzysta z niego również wielu Chińczyków mieszkających w Australii. Natomiast Rosja i organizacje skrajnie prawicowe szerzą w internecie dezinformację i próbują wzbudzić nieufność do partii rządzących w Europie, Unii Europejskiej oraz NATO przed wyborami do Parlamentu Europejskiego. Eksperci UE zwracają uwagę, że rosyjskie operacje w sieci przypominają jej aktywność przed wyborami prezydenckimi w Stanach Zjednoczonych w 2016 r.

Tymczasem Singapur postanowił walczyć z falą fake newsów, wprowadzając specjalną ustawę, która umożliwia władzom nadzorowanie platform internetowych, serwisów informacyjnych, a nawet prywatnych czatów . Rząd będzie mógł np. usuwać wiadomości „sprzeczne z interesem publicznym”, co wzbudza obawy o ograniczanie swobód obywatelskich, kontrolowanie prywatnych rozmów i budowanie systemu cenzury. Ustawa zakazuje również korzystania z fałszywych kont lub botów, aby nie dopuścić do rozprzestrzeniania się nieprawdziwych informacji. Za niestosowanie się do przepisów grozi do 10 lat więzienia i nawet 1 mln dol. kary.

Wielka Brytania, USA, Ameryka Północna, Europa

Zastrzyk metodą profilaktyczną na atak serca

Pacjent otrzymuje zastrzyk w ramię zawierający nanolipidy. Ich celem jest przeniknięcie do komórek wątroby i uwolnienie narzędzia do edycji genów o nazwie CRISPR/Cas9. Lokalizuje ono gen zwany PCSK9 i wyłącza go. Wyłączenie 30-40% PCSK9 powinno uchronić pacjenta przed atakiem serca. To plan radykalnej terapii genowej, opracowanej przez amerykańskich lekarzy z Harvard Medical School, której wkrótce zostaną poddani pierwsi pacjenci.

Syntetyczny odpowiednik związku znajdującego się w jadzie skorpiona (BLZ-100) oraz barwnik fluorescencyjny mogą służyć do rozpoznawania guzów mózgu. Nowa technika „rozjaśnia” guz, umożliwiając neurochirurgom uzyskanie lepszego obrazu lokalizacji i zasięgu narośli. Może być przydatna zwłaszcza w przypadku glejaka, wysoce śmiertelnego guza mózgu, gdy bardzo trudno odróżnić złośliwe komórki od zdrowej tkanki mózgowej. Glejak stanowiący jedną trzecią wszystkich guzów mózgu jest z reguły odporny na chemioterapię i radioterapię, więc jego skuteczne usunięcie może być jedyną szansą na przeżycie pacjenta.

Naukowcy zapowiadają również pojawienie się nowego leku, który będzie skuteczny w terapii rozlanego glejaka pnia mózgu (DIPG), występującego u dzieci i uważanego dotąd za nieuleczalnego, oraz bardzo rzadkiej, śmiertelnej choroby zwanej syndromem człowieka z kamienia (mięśnie i więzadła chorego przekształcają się w kości). Od 20 lat nie pojawił się na rynku nowy lek dla dzieci i dorosłych chorych na guza mózgu.

Brytyjska nastolatka Isabelle Holdaway jest pierwszym pacjentem na świecie, któremu podano genetycznie zmodyfikowanego wirusa, aby wyleczyć infekcję lekooporną, na którą zachorowała w związku z przeszczepem płuc. Brytyjka była w stanie agonalnym, wyzdrowiała jednak dzięki zastosowaniu terapii opartej na bakteriofagach (wirusach atakujących bakterie).

Tajlandia, Szkocja, Malezja, Indonezja, Wielka Brytania, USA, Azja, Ameryka Północna, Europa

Nowe tworzywo sztuczne szansą na uratowanie Ziemi od zalewu plastikowych śmieci?

Radioaktywny węgiel, pochodzący z testów bomb atomowych przeprowadzonych w latach 50. i 60., dotarł do największych głębi oceanicznych, w tym do Rowu Mariańskiego. Został znaleziony w mięśniach obunogów, skorupiaków z gromady pancerzowców, nawet na głębokości prawie 6,5 km pod powierzchnią wody. Podczas testów nuklearnych przed kilkudziesięciu laty podwoiła się w atmosferze ilość węgla-14, czyli promieniotwórczego izotopu węgla. Radioaktywny opad do oceanów został m.in. wchłonięty przez organizmy żywe, co udowadnia, że człowiekowi łatwo jest ingerować w łańcuch pokarmowy nawet w najtrudniej dostępnych miejscach planety.

Rośnie globalna sprzedaż plastikowych i szklanych butelek, puszek i kartonów – w 2019 r. zużyjemy prawie 2 bln t tego typu opakowań. To o 300 mld t więcej niż w 2016 r. Szkocja zdecydowała o wprowadzeniu na terenie całego kraju systemu depozytowego obejmującego puszki i butelki. Od każdej z nich będzie pobierana kaucja w wysokości 20 pensów. Podobny system ma zostać wprowadzony w Anglii. Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła, że 186 krajów podpisało wiążący plan monitorowania i ograniczania odpadów z tworzyw sztucznych. Celem jest m.in. wstrzymanie eksportu plastikowych odpadów do krajów takich jak Indonezja, Malezja i Tajlandia. Z porozumienia wyłamali się nieliczni, w tym Stany Zjednoczone. Według ONZ zanieczyszczenie tworzywami sztucznymi osiągnęło rozmiary epidemii ok. 100 mln t plastiku znajduje się obecnie w oceanach.

Naukowcy z Lawrence Berkeley National Laboratory (Berkeley Lab) w Kalifornii stworzyli materiał, który można wielokrotnie poddawać recyklingowi bez utraty jego jakości i właściwości. Plastik nowej generacji został nazwany PDK lub poly (diketoenamine). Wystarczy poddać go kąpieli w kwasie, aby rozłożyć na molekuły, a następnie złożyć w dowolny kształt i nadać kolor. PDK nazywany jest „świętym Graalem” tworzyw sztucznych i może przyczynić się do zmniejszenia zanieczyszczenia planety plastikiem. Obecnie mniej niż jedna trzecia nadających się do recyklingu tworzyw sztucznych jest poddawana temu procesowi. Reszta trafia do oceanów i na wysypiska śmieci.

Kenia, Wielka Brytania, Hiszpania, Afryka, USA, Ameryka Północna, Europa

Rośnie popularność zapłodnienia in vitro

Coraz więcej par jednopłciowych, samotnych kobiet i matek zastępczych korzysta z zapłodnienia in vitro, wynika z danych brytyjskiego Urzędu ds. Zapłodnienia i Embriologii Człowieka (HFEA). W 2017 r. zapłodnieniu pozaustrojowemu poddano ponad 54 tys. pacjentek i urodziło się 20,5 tys. dzieci. Zarazem do 10% udało się ograniczyć ryzyko wystąpienia ciąży mnogiej. Ponad 90% pacjentek było w związku z mężczyzną, a prawie 6% w związku z kobietą. Pozostałe pacjentki były osobami samotnymi (3%) lub surogatkami (0,4%). Nyumba mboke to kenijski zwyczaj pozwalający kobiecie na poślubienie kobiety, aby wspólnie wychować dzieci jednej z nich. Najczęściej decydują się na to osoby samotne i bezdzietne oraz samotnie wychowujące dzieci i potrzebujące wsparcia. Małżeństwa są z reguły aranżowane, prawo ich nie chroni, dlatego często dochodzi w nich do nadużyć i przemocy.

Od 2018 r. pełnopłatny urlop ojcowski trwa w Hiszpanii 5 tygodni. Mężczyźni, którzy skorzystali z tej możliwości, mniej chętnie myślą o kolejnym dziecku. Naukowcy wiążą to z większą świadomością ojców, którzy, pomagając przy opiece nad dziećmi, lepiej zdają sobie sprawę z wysiłku i kosztów związanych z ich wychowaniem.

Statystyczny Amerykanin nie nawiązał nowej przyjaźni przez ostatnie pięć lat, a prawie połowa społeczeństwa tłumaczy to swoją nieśmiałością i introwertyzmem. Amerykanie deklarowali, że mają średnio 16 przyjaciół, w tym trzech na całe życie. Najtrwalsze przyjaźnie zawierane są podczas nauki w szkole średniej, a najważniejsze zalety przyjaciela to uczciwość i zaufanie, którym można go obdarzyć. Natomiast w szkołach w Wielkiej Brytanii przeszkodą do zawierania przyjaźni jest wydłużenie czasu przeznaczonego na naukę kosztem przerw, które w ciągu ostatnich 20 lat zostały skrócone nawet o 65 min.

Holandia, Afryka, USA, Ameryka Południowa, Australia i Oceania, Azja, Ameryka Północna, Europa

Regulacja rzek szkodzi ekosystemom wodnym

Słoje drzewa, czyli warstwy drewna, pojawiające się w ciągu okresu wegetacyjnego na obwodzie pnia, dostarczają naukowcom informacji o zmianach klimatu w przeszłości. Można dowiedzieć się o skali opadów deszczu i śniegu, zakresie temperatur, częstotliwości pożarów w lasach, wybuchach wulkanów, burzach i huraganach, zachowaniu prądu strumieniowego, a nawet o poziomie promieniowania kosmicznego. Od lat 30. XX w. w Tucson, w Arizonie, działa bank danych oparty na słojach drzew, w którym naukowcy zgromadzili dane z 4 tys. miejsc na świecie.

8 tys. lat temu w Ameryce Południowej rozpoczął się drastyczny spadek liczby mieszkańców związany z długotrwałą suszą i trudnościami w zaadaptowaniu się do zmian klimatycznych. Natomiast ok. 20 tys. lat temu, w wyniku wzrostu temperatury wody w oceanach, dwutlenek węgla został uwolniony z dna zbiorników morskich i oceanicznych, wpływając na zwiększenie średniej temperatury na Ziemi o 5-7°C. Istnieje zagrożenie, że podobna sytuacja się powtórzy. Niestety nie ma danych dotyczących ilości CO₂ uwalnianej z dna morskiego do oceanów. Odwrotna operacja zostanie przeprowadzona w portach Rotterdamu, Antwerpii i Gandawy – 10 mln t CO₂ zostanie wychwyconych z powietrza i za pomocą gazociągu przetransportowanych i wprowadzonych do pustego już pola gazowego (porowatego piaskowca, ok. 3 km pod dnem morskim).

Tamy, sztuczne zbiorniki, wały przeciwpowodziowe i elektrownie wodne znajdują się już na dwóch trzecich z 246 najdłuższych rzek świata. Nieuregulowane, dziko płynące rzeki, które przynoszą najwięcej korzyści ludziom i środowisku, można spotkać jedynie w Arktyce, Amazonii i Kotlinie Kongo. Bujna przyroda w rzekach ma kluczowe znaczenie dla utrzymania czystości wody, ale to właśnie populacje gatunków dzikiej przyrody żyjące w rzekach zmniejszyły się średnio o 83% od 1970 r. z powodu pracy zapór, zanieczyszczeń i zużycia wody przez człowieka. Najbardziej zaburzone przez infrastrukturę rzeki to: Dunaj, Nil, Eufrat, Parana, Missouri, Jangcy, Brahmaputra oraz Darling (w Australii). Wytwarzanie energii elektrycznej pochodzącej z przepływu wody wyrządza środowisku o wiele więcej szkód niż pozyskiwanie energii z innych źródeł odnawialnych jak słońce i wiatr.

Archiwum briefa